Themafondsen: hype of slimme beleggingstrend?

Themafondsen zijn niet meer weg te denken uit het beleggingslandschap. Van kunstmatige intelligentie tot schone energie en van cybersecurity tot vergrijzing: er bestaat tegenwoordig een fonds voor vrijwel elk maatschappelijk thema. Maar zijn themafondsen een slimme manier om in te spelen op de toekomst, of koop je op het hoogtepunt in en betaal je te veel voor het enthousiasme van anderen?

In dit artikel leg je uit wat themafondsen precies zijn, waarom ze zo snel groeien en welke gevaren op de loer liggen. Je ontdekt ook hoe je een goed thematicfonds herkent en wanneer zo'n fonds wél een nuttige aanvulling is op je portefeuille.

Wat zijn themafondsen en waarom zijn ze zo populair?

Een thematicfonds is een beleggingsfonds of ETF dat zich richt op één specifiek maatschappelijk of technologisch thema, in plaats van op een brede markt of sector. Denk aan fondsen gericht op waterzuivering, autonome voertuigen of genomica. Ze combineren bedrijven uit meerdere sectoren die één gemeenschappelijke trend delen.

De populariteit is niet moeilijk te verklaren. Beleggers willen betekenis geven aan hun geld. Een fonds dat inspeelt op klimaatverandering of AI voelt concreter en spannender dan een brede wereldindex. Bovendien zijn zulke thema's breed aanwezig in het nieuws, wat de instroom van nieuw kapitaal stimuleert.

De cijfers liegen er niet om

Volgens data van Morningstar bedroeg het wereldwijde vermogen in thematische ETF's eind 2023 ruim € 280 miljard, een verviervoudiging ten opzichte van 2018. In Europa groeide het aantal beschikbare thematische ETF's in diezelfde periode van circa 80 naar meer dan 400. Tegelijkertijd sloot Morningstar ook vast dat meer dan één op de drie thematische fondsen die vóór 2020 werden gelanceerd, inmiddels alweer is opgeheven of gefuseerd.

Die laatste statistiek zegt veel. Groei in populariteit garandeert geen groei in rendement.

De grootste risico's van themafondsen beleggen

Themafondsen brengen specifieke risico's mee die brede indexfondsen niet hebben. Begrijpen welke dat zijn, helpt je om weloverwogen keuzes te maken in plaats van mee te surfen op een golf van enthousiasme.

• Je stapt vaak in op het hoogtepunt. Fondsen worden gelanceerd wanneer een thema al volop in het nieuws is. Op dat moment zijn de aandelen vaak al flink gestegen.
• Concentratierisico is groot. Veel thematische ETF's bevatten slechts 20 tot 50 aandelen. Valt één sector weg, dan voel je dat hard.
• Hogere kosten dan brede indexfondsen. De gemiddelde lopende kosten (TER) van een thematisch ETF liggen tussen de 0,40% en 0,75%, tegenover 0,07% tot 0,20% voor een brede wereldindex-ETF.
• De definitie van het thema is vaag. Een ‘AI-fonds' kan zowel chipproducenten, cloudbedrijven als softwareleveranciers bevatten. De overlap met een gewone technologie-ETF is soms enorm.
• Survivorship bias vertekent het beeld. Je ziet alleen de fondsen die het hebben overleefd. Mislukte fondsen verdwijnen stilletjes.

Het rendement valt vaak tegen

Een uitgebreid onderzoek van Morningstar uit 2023 analyseerde 1.100 thematische fondsen wereldwijd over een periode van vijf jaar. Slechts 35% van de thematische fondsen presteerde beter dan een vergelijkbare brede marktindex. De mediaanfonds in de categorie verloor zelfs vermogen in reële termen. Dat is een harde les voor wie dacht slim in te spelen op de volgende grote trend.

Wanneer kan een thematicfonds wél zinvol zijn?

Ondanks de risico's zijn themafondsen niet per definitie een slechte keuze. Ze kunnen een nuttige rol spelen in een goed gespreide portefeuille, mits je ze bewust inzet.

Zo'n fonds werkt het best als satellietbelegging: een klein deel van je portefeuille dat je bewust inzet naast een brede kernportefeuille. Financiële planners hanteren hiervoor vaak de kern-satelliet-aanpak, waarbij de kern bestaat uit goedkope brede indexfondsen en de satelliet uit specifiekere posities.

Criteria voor een goed thematicfonds

Wil je toch in een thematicfonds beleggen? Let dan op de volgende punten:

1. Controleer de lopende kosten (TER). Kies bij voorkeur fondsen onder de 0,50% per jaar.
2. Bekijk de fondsomvang. Een fonds met minder dan € 100 miljoen beheerd vermogen loopt meer risico op liquiditeitsproblemen of opheffing.
3. Lees de index-methodologie. Welke bedrijven zitten er echt in? En hoe verschilt dat van een gewone tech-ETF?
4. Check de lanceerdate. Is het fonds gelanceerd ná een grote koersstijging in dat thema? Dan is de kans groot dat je het hoogtepunt meepakt.
5. Beperk je allocatie. Houd themafondsen samen beperkt tot maximaal 10 tot 15% van je totale portefeuille.
6. Kijk naar de trackrecord. Minimaal drie jaar aan rendementsgeschiedenis is een bassvereiste voor enige betrouwbaarheid.

Duurzaamheid en themafondsen: pas op voor greenwashing

Duurzame themafondsen zijn een categorie apart. ESG-fondsen, klimaatfondsen en impactfondsen groeien snel, maar de kwaliteit varieert enorm. In Europa geldt de SFDR-regelgeving (Sustainable Finance Disclosure Regulation), die fondsen verplicht aan te geven hoe duurzaam ze werkelijk zijn.

Toch is greenwashing — het onterecht claimen van duurzaamheid — een reëel probleem. De Europese Autoriteit voor effecten en markten (ESMA) stelde in 2023 vast dat veel fondsen met termen als ‘groen', ‘duurzaam' of ‘ESG' in de naam niet altijd voldeden aan de strengste duurzaamheidsnormen. Lees daarom altijd het prospectus en zoek naar artikel 9-fondsen als je de hoogste duurzaamheidsgarantie wilt.

Populaire thema's en hun valkuilen

Themafondsen vs. brede indexfondsen: wat kies jij?

Voor de meeste beleggers geldt dat een breed gespreide wereldindex-ETF de basis vormt van een solide portefeuille. Zo'n fonds spreidt je risico over duizenden bedrijven in tientallen landen. De kosten zijn laag, de transparantie is hoog en de historische rendementen zijn bewezen over lange perioden.

Themafondsen zijn dan ook geen vervanging, maar een eventuele aanvulling. Ze zijn het meest geschikt voor beleggers die:

• Al een brede kernportefeuille hebben opgebouwd;
• Bewust extra risico willen nemen voor mogelijk hoger rendement;
• Een specifieke overtuiging hebben over een langetermijntrend;
• De hogere kosten en het concentratierisico bewust accepteren.

Ben je een beginnende belegger? Dan is het verstandiger om eerst een brede basis op te bouwen voordat je in specifieke thema's stapt.

Veelgestelde vragen over themafondsen beleggen

Wat is het verschil tussen een thematicfonds en een sector-ETF?

Een sector-ETF richt zich op één traditionele sector, zoals technologie of gezondheidszorg. Een thematicfonds combineert bedrijven uit meerdere sectoren die samen een bredere maatschappelijke trend vertegenwoordigen. Een AI-fonds kan dus zowel chipbedrijven als clouddiensten als softwarebedrijven bevatten.

Zijn themafondsen geschikt voor beginnende beleggers?

Over het algemeen niet als startpunt. Themafondsen kennen hogere kosten, meer concentratierisico en een kortere trackrecord dan brede indexfondsen. Beginners bouwen beter eerst een solide basis op met een goedkope wereldindex-ETF, voordat ze thematische posities overwegen.

Hoe weet ik of een thematicfonds niet verdwijnt?

Controleer het beheerd vermogen (AUM). Fondsen met minder dan € 50 tot 100 miljoen lopen een verhoogd risico op liquidatie. Kijk ook naar de uitgever: grote aanbieders als iShares, Amundi of Xtrackers hebben doorgaans meer middelen om een fonds in stand te houden.

Hoe groot mag mijn positie in themafondsen zijn?

De meeste financieel adviseurs raden aan om thematische fondsen te beperken tot maximaal 10 tot 15% van je totale beleggingsportefeuille. Zo profiteer je van eventuele opwaartse kansen zonder je totale vermogen te veel bloot te stellen aan concentratierisico.

Conclusie: de balans tussen kans en gevaar

Themafondsen bieden een aantrekkelijke manier om in te spelen op concrete trends in de wereld om je heen. Maar de statistieken zijn duidelijk: de meerderheid presteert slechter dan brede indexfondsen, de kosten zijn hoger en het moment van instappen is cruciaal. Houd de volgende punten in gedachten:

• Themafondsen zijn geen vervanging voor een brede kernportefeuille;
• Meer dan een derde van de thematische fondsen overleeft de eerste vijf jaar niet;
• Hoge kosten en concentratierisico vreten aan je rendement;
• Greenwashing is een reëel gevaar bij duurzame themafondsen;
• Gebruik ze als satellieten, niet als fundament van je portefeuille.

Ben je op zoek naar de beste broker voor jouw situatie? Bekijk onze onafhankelijke vergelijking van meer dan 50 brokers in Nederland. Klik hier voor de vergelijking.