Themafondsen: hype of serieuze beleggingstrend?

Themafondsen zijn de afgelopen jaren razendsnel gegroeid in populariteit. Van kunstmatige intelligentie tot schone energie en van robotica tot cybersecurity: steeds meer beleggers kiezen voor fondsen die inspelen op grote maatschappelijke trends. Maar zijn deze fondsen een slimme manier om te beleggen, of koop je vooral in op hype? In dit artikel lees je wat themafondsen precies zijn, hoe ze presteren ten opzichte van brede indexfondsen, welke risico's je loopt en hoe je een weloverwogen keuze maakt.

De cijfers liegen er niet om. Volgens onderzoek van Morningstar bereikte het wereldwijde vermogen in thematische ETF's in 2023 een recordhoogte van ruim $250 miljard. Tegelijkertijd sloot meer dan 40% van alle gelanceerde thematische ETF's tussen 2010 en 2023 zijn deuren weer. Dat contrast vertelt je meteen alles wat je moet weten: de sector is groot en aantrekkelijk, maar ook vol valkuilen.

Je leert in dit artikel hoe themafondsen werken, wat de rendementsdata zegt, welke rode vlaggen je herkent en hoe je een themafondsSelectie maakt die past bij een verstandige beleggingsstrategie.

Wat zijn themafondsen en hoe werken ze?

Een themafonds is een beleggingsfonds of ETF dat inspeelt op een specifieke maatschappelijke, technologische of economische trend. In plaats van een brede marktindex te volgen, belegt zo'n fonds in bedrijven die profiteren van één concreet thema.

Bekende thema's zijn kunstmatige intelligentie, elektrische voertuigen, genomica, waterstofenergie, cybersecurity en de metaverse. De fondsbeheerder bepaalt welke bedrijven binnen het thema vallen en stelt daar een mandje van samen. Bij een ETF-variant gebeurt dat op basis van een vooraf bepaalde index.

Verschil met traditionele sectorindexen

Themafondsen zijn niet hetzelfde als sector-ETF's. Een sector-ETF volgt een brede categorie zoals technologie of gezondheidszorg. Een themafonds is specifieker: het richt zich op een subtrend binnen zo'n sector. Bovendien bevatten themafondsen vaak bedrijven uit meerdere sectoren tegelijk, zolang ze maar bijdragen aan het gekozen thema.

• Sector-ETF: volgt alle technologiebedrijven in een index
• Themafonds: selecteert alleen bedrijven actief in, zeg, AI-chips of cloudinfrastructuur
• Brede indexfonds: volgt de gehele markt, ongeacht sector of thema

Die specifiekheid maakt themafondsen potentieel interessant. Maar het vergroot ook het concentratierisico aanzienlijk.

Hoe presteren themafondsen echt in de praktijk?

De rendementsdata van themafondsen is gemengd, om het vriendelijk te zeggen. Morningstar analyseerde in 2023 meer dan 1.400 thematische fondsen wereldwijd en concludeerde dat slechts één op de drie themafondsen na vijf jaar nog bestond én een positief rendement had behaald ten opzichte van een brede marktindex.

Dat betekent niet dat alle themafondsen slecht presteren. Wie vijf jaar geleden instak in een AI-fonds of een fonds gericht op semiconductors, heeft uitstekende rendementen gezien. Maar timing is daarbij cruciaal gebleken. Veel beleggers stappen in op het moment dat een thema al volop in de media is — precies wanneer de waarderingen al hoog zijn.

Het timing-probleem bij thematisch beleggen

Research van S&P Global uit 2022 toonde aan dat de gemiddelde particuliere belegger in thema-ETF's 3 tot 5 jaar te laat instapte om maximaal te profiteren van de groeifase. Het patroon is herkenbaar: een thema raakt bekend via nieuws en sociale media, fondsen worden gelanceerd, beleggers stappen in op de piek, en daarna volgt stagnatie of daling.

Concreet zie je dit terug in de ark Innovation ETF van ARK Invest. Dit fonds steeg in 2020 met meer dan 150%, maar verloor tussen 2021 en 2022 ruim 75% van zijn waarde. Veel instappers kochten aan de top en realiseerden grote verliezen.

Wanneer presteren ze wél goed?

Themafondsen presteren het beste als je vroeg insstapt in een thema dat een structurele, langdurige groei doormaakt. Denk aan de brede digitalisering in de jaren 2010 of de opkomst van hernieuwbare energie na de klimaatakkoorden van Parijs. Maar dergelijke vroege instapkansen zijn zeldzaam en achteraf makkelijker te herkennen dan vooraf.

De risico's van themafondsen die je moet kennen

Themafondsen dragen specifieke risico's die bij brede indexfondsen veel minder spelen. Het is belangrijk deze te begrijpen voordat je beslist of ze een plek verdienen in jouw portfolio.

• Concentratierisico: een fonds met 30-50 aandelen in één thema is kwetsbaar als het thema tegenvalt
• Hoge kosten: de gemiddelde kostenratio (TER) van thematische ETF's ligt op 0,50-0,75%, tegenover 0,07-0,20% voor brede indexfondsen
• Overlapping: grote technologiebedrijven als Nvidia of Microsoft duiken in tientallen themafondsen op — je koopt ze steeds opnieuw
• Fondssluiting: populaire thema's van gisteren raken uit de mode; fondsen sluiten als er te weinig vermogen instroomt
• Definitieprobleem: wat telt als een AI-bedrijf? Verschillende fondsen hanteren verschillende criteria, waardoor vergelijken lastig is
• Hype-premie: bedrijven in populaire thema's worden vaak tegen hogere waarderingen verhandeld, wat toekomstig rendement drukt

Bovendien zijn de jaarlijkse kosten van themafondsen structureel hoger. Over tien jaar maakt dat een aanzienlijk verschil in eindvermogen, zelfs als het brutorendement vergelijkbaar is.

Zo beoordeel je een themafonds verstandig

Niet elk themafonds is gelijk. Met een concrete checklist kun je kaf van koren scheiden voordat je besluit te beleggen. Let hierbij op deze factoren:

1. Thema-levensduur: Is het thema gebaseerd op een structurele trend of op tijdelijke media-aandacht? Digitalisering, vergrijzing en energietransitie zijn structureel. De metaverse of NFT's waren dat minder.
2. Fondsvermogen: Kies fondsen met minimaal €500 miljoen beheerd vermogen. Kleinere fondsen lopen meer kans om gesloten te worden.
3. TER (Total Expense Ratio): Vergelijk de kosten altijd. Onder de 0,50% is redelijk voor een themafonds; boven de 0,75% wordt het duur.
4. Aantal posities: Een fonds met minder dan 30 aandelen heeft een hoog concentratierisico. Meer spreiding is veiliger.
5. Overlapping met je bestaande portfolio: Controleer via tools als ETF.com of Morningstar hoeveel overlap er is met je huidige indexfondsen.
6. Track record: Hoe heeft het fonds gepresteerd over minimaal drie jaar, liefst over vijf jaar? Vergelijk altijd met een brede benchmark.

Een handige vuistregel: gebruik themafondsen als satellieten rond een kern van brede indexfondsen. Maximaal 10-20% van je portfolio in thematische beleggingen houdt het risico beheersbaar.

Greenwashing bij duurzame themafondsen: let hier op

Een bijzondere categorie zijn de duurzame of ESG-themafondsen. Deze fondsen richten zich op schone energie, sociale impact of duurzaam ondernemen. Ze zijn enorm populair: in Europa stroomde in 2023 volgens EFAMA meer dan €300 miljard naar ESG-gerelateerde fondsen.

Maar niet alles wat groen oogt, is dat ook. Greenwashing — het ten onrechte profileren van fondsen als duurzaam — is een bekend probleem. De Europese toezichthouder ESMA waarschuwde in 2023 meerdere fondsbeheerders voor misleidende fondsbenamingen met termen als “sustainable”, “green” of “ESG” zonder dat de onderliggende portefeuille daar voldoende aan voldeed.

Controleer bij duurzame themafondsen altijd de SFDR-classificatie (Sustainable Finance Disclosure Regulation). Een Artikel 9-fonds heeft de strengste duurzaamheidscriteria. Artikel 8-fondsen promoten duurzaamheid maar zijn minder strikt. Artikel 6-fondsen zijn feitelijk gewone fondsen met een groen jasje.

Veelgestelde vragen over themafondsen beleggen

Zijn themafondsen geschikt voor beginnende beleggers?

Themafondsen zijn in de meeste gevallen niet de beste keuze voor beginners. Ze dragen meer risico dan brede indexfondsen en vereisen inzicht in markttrends en fondsvergelijking. Begin als starter bij voorkeur met een gediversifieerd wereldwijd indexfonds. Overweeg themafondsen pas als je al een stevige beleggingsbasis hebt opgebouwd.

Wat is het verschil tussen een thema-ETF en een actief themafonds?

Een thema-ETF volgt passief een vooraf bepaalde index van bedrijven binnen een thema. Een actief themafonds heeft een fondsbeheerder die actief aandelen selecteert en switcht. Actieve fondsen zijn doorgaans duurder en presteren statistisch gezien vaker slechter dan hun benchmark op de lange termijn.

Hoeveel van mijn portfolio mag ik in themafondsen steken?

Een gangbare richtlijn is maximaal 10 tot 20% van je totale beleggingsportefeuille. Dit is genoeg om te profiteren als een thema het goed doet, zonder dat je totale vermogen zwaar geraakt wordt als het thema tegenvalt. De rest blijft dan in brede, goedkope indexfondsen.

Hoe vind ik betrouwbare informatie over een specifiek themafonds?

Gebruik platforms zoals Morningstar, Just ETF of de website van de fondsbeheerder zelf om de fondsbladen (KIID of KID) te raadplegen. Daarin vind je de TER, de top-10 posities, historische prestaties en risicoclassificatie. Vergelijk altijd minimaal drie fondsen binnen hetzelfde thema voordat je een keuze maakt.

Conclusie: hype of trend?

De waarheid over themafondsen ligt in het midden. Ze zijn geen pure hype, maar ook geen wondermiddel. Hier is wat je meeneemt:

• Themafondsen kunnen bovengemiddeld rendement opleveren als je vroeg insstapt in een structureel thema
• De meerderheid van thematische ETF's presteert op de lange termijn slechter dan brede indexfondsen
• Hogere kosten, concentratierisico en timing-problemen zijn de grootste valkuilen
• Duurzame themafondsen vereisen extra waakzaamheid voor greenwashing; check de SFDR-classificatie
• Gebruik themafondsen als satelliet (max. 10-20%), niet als kern van je portfolio

Ben je op zoek naar de beste broker voor jouw situatie? Bekijk onze onafhankelijke vergelijking van meer dan 50 brokers in Nederland. Klik hier voor de vergelijking.